Қазақ хандарының Қазақ хандығын құру мен нығайтудағы рөлі
Сабақтың мақсаты
Қазақ хандығының құрылу алғышарттары мен тарихи маңызын түсіндіру, Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, Хақназар, Шығай және Тәуекел хандардың мемлекетті қалыптастыру мен нығайтудағы қызметін тарихи деректер негізінде салыстыру және бағалау.
«Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы аясында білім алушылардың тарихи шындыққа адалдығын, ел бірлігіне жауапкершілігін, отансүйгіштік қасиеттерін және дәлелді пікір айту мәдениетін қалыптастыру.
❖ Үй тапсырмасын тексеру (Plickers)
Plickers LiveView арқылы тексеру
Студенттер жеке QR-карталарын дұрыс бағытта көтеру арқылы жауап береді.
Plickers Live-тақтасын ашу ↗Plickers карточкаларының бағдары:
Жоғарғы қыры
A нұсқасы
Оң жақ қыры
B нұсқасы
Төменгі қыры
C нұсқасы
Сол жақ қыры
D нұсқасы
Резервті сұрақтар блогы
Интернет немесе Plickers байланысы үзілген жағдайда §36 бойынша 5 сұрақты ашыңыз.
Резервті сұрақтар (§36)
5 сұрақ❖ Қазақ хандығының құрылуы мен аумағының кеңеюі
🗺️ Қазақ хандығының құрылуы (1465 ж. Шу мен Қозыбасы)
🗺️ Қазақ хандығы шекарасының кеңеюі (1465–1598 жж.)
❖ Қазақ хандығының 7 ұлы ханы (1465–1598 жж.)
Керей хан
1465–1474 жж.
Керей хан (1465–1474)
- Қазақ хандығының тұңғыш сайланған ханы.
- Әбілқайыр хандығынан бөлініп, Шу бойына көшті бастады.
- Қазақ мемлекеттілігінің негізін салып, ұлттық бірлікті құрды.
Жәнібек хан
1474–1480 жж.
Жәнібек хан (1474–1480)
- Қазақ хандығының негізін салушы ұлы саясаткер.
- Моғолстан билеушісі Есенбұғамен дипломатиялық одақ орнатты.
- Сырдария өңіріндегі қалалар үшін шайқастарды бастады.
Бұрындық хан
1480–1511 жж.
Бұрындық хан (1480–1511)
- Керей ханның ұлы, аса қабілетті қолбасшы.
- Сыр бойындағы қалалар үшін Шайбанилермен ұзақ күрес жүргізді.
- Хандықтың әскери күш-қуатын қалыптастырды.
Қасым хан
1511–1521 жж.
Қасым хан (1511–1521)
- «Қасым ханның қасқа жолы» алғашқы заң жинағын жазды.
- Халқының санын 1 миллионға, жасағын 300 мыңға жеткізді.
- Мәскеумен ресми дипломатиялық қатынас орнатты.
Хақназар хан
1538–1580 жж.
Хақназар хан (1538–1580)
- 42 жыл билік құрып, хандықты дағдарыстан қайта біріктірді.
- Ноғай Ордасы мен Башқұрт жерлерін қосты.
- «Қазақ пен қырғыздың ханы» ретінде тарихқа енді.
Шығай хан
1580–1582 жж.
Шығай хан (1580–1582)
- Жәнібек ханның немересі, ел ағасы ретінде билікке келді.
- Бұхар билеушісі Абдолламен одақтасып, Шайбанилерге соққы берді.
- Мемлекет ішіндегі саяси тұрақтылықты қамтамасыз етті.
Тәуекел хан
1582–1598 жж.
Тәуекел хан (1582–1598)
- 1598 жылы Ташкент, Самарқан, Түркістанды қосып алды.
- Мәскеу патшасы Федормен келіссөз жүргізіп, одақ құрды.
- Қазақ хандығының халықаралық ықпалын шарықтатты.
Қорытынды кестеге өту →
7 ұлы ханның мемлекеттік басқару қызметін толық салыстыру кестесі
Толық кестені ашу❖ Қазақ хандарының саяси қызметін салыстыру кестесі
| Ханның аты және жылдары | Ішкі саясаттағы басты жетістігі | Сыртқы саясаты мен аумақтық өзгерістер |
|---|---|---|
|
Керей мен Жәнібек
1465–1480 жж.
|
Шу мен Қозыбасыда Қазақ мемлекеттілігінің негізін қалады. Ру-тайпаларды біртұтас қазақ туының астына топтастырды. | Моғолстанмен бейбіт одақ құрды. Әбілқайыр хандығынан дербес шығып, алғашқы тәуелсіз территорияны бекітті. |
|
Бұрындық хан
1480–1511 жж.
|
Әскери қолбасшылықты нығайтып, сарбаздарды шыңдады. Сыр бойы бекіністерінде қазақ ықпалын күшейтті. | Сырдария бойындағы қалалар (Сығанақ, Сауран, Отырар) үшін Мұхаммед Шайбанимен ұзақ соғыс жүргізді. |
|
Қасым хан
1511–1521 жж.
|
«Қасым ханның қасқа жолы» әдет-ғұрып заңын бекітті. Халқы 1 миллионға, жасағы 300 мыңға жетті. | Хандық шекарасын Жайықтан Балқашқа, Сыр бойына дейін жеткізді. Мәскеу княздігімен ресми елшілік алмасты. |
|
Хақназар хан
1538–1580 жж.
|
Хандықты 42 жыл билеп, дағдарысты тоқтатты. Ру аралық бірлікті қалпына келтіріп, орталық билікті нығайтты. | Ноғай Ордасы руларын қосты, Бұхар ханы Абдолла II-мен одақтасып, «Қазақ пен қырғыздың ханы» атанды. |
|
Шығай хан
1580–1582 жж.
|
Қазақ билеушілерінің тақ таласын тоқтатып, ел тұтастығы мен Тәуекел сұлтанның беделін арттырды. | Бұхар хандығымен саяси әріптестікті сақтап, бүлікші Баба сұлтанға қарсы жорықтар ұйымдастырды. |
|
Тәуекел хан
1582–1598 жж.
|
Хандықтың әскери қуатын шарықтау шегіне жеткізді. Орталықтанған мемлекеттік басқару жүйесін орнықтырды. | 1598 ж. Ташкент, Самарқан, Түркістанды түпкілікті қосты. Ресей патшасы Федормен әскери-саяси одақ құрды. |
Бейнематериал
❖ Топтық жұмыс: Тарихи тұлғаны бағалау
Уақытты қадағалау
❖ Пікірталас: «Мемлекетті нығайтқан басты фактор не?»
❖ ЖИ — тарихи сарапшы: Деректі тексер!
1-дерек: 1465 ж. Шу мен Қозыбасы
Қазақ хандығының құрылу уақыты мен орны
2-дерек: Қасым хан халқының саны
Халық саны және сыртқы байланыстар
3-дерек: Хақназар ханның 42 жылдығы
Хандықты дағдарыстан шығару саясаты
4-дерек: Бұрындық хан және заңдар
Билік жылдары мен «Қасқа жол» авторлығы
5-дерек: 1598 ж. Тәуекел хан жорығы
Ташкент пен Самарқанды бағындыру
❖ Рефлексия
❖ Бағалау критерийлері мен шкаласы
| № | Бағалау түрі | Ең жоғары балл |
|---|---|---|
| 1 | Plickers арқылы үй тапсырмасын тексеру | 5 балл |
| 2 | Топтық жұмыс және постер қорғау | 5 балл |
| 3 | Пікірталасқа белсенді қатысу | 3 балл |
| 4 | «ЖИ тарихи сарапшы» тапсырмасы | 2 балл |
| — | Жалпы қорытынды балл | 15 балл |
Бағалау шкаласы
❖ Үй тапсырмасы
«Қазақ хандығын нығайтуға үлес қосқан тарихи тұлғалар» тақырыбы бойынша қысқаша жазбаша жұмыс дайындау.
- Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен тарихи жағдайлар;
- Керей мен Жәнібектің мемлекеттілікті қалыптастырудағы рөлі;
- Қасым ханның ішкі және сыртқы саясаты;
- Хақназар мен Тәуекел хандардың қызметі;
- Қазақ хандығының нығаюына әсер еткен негізгі факторлар.